• Precesja i nutacja
• Paralaksa
• Aberracja światła
• Refrakcja

Precesja i nutacja

Precesję najłatwiej jest pokazać na przykładzie bąka. Wyobraźmy sobie, że wprawiamy bąk w ruch obrotowy w ten sposób, że jego oś obrotu tworzy z prostopadłą do podłoża pewien kąt α różny od zera. Wówczas zaobserwować można, że koniec jego osi symetrii zatacza wokół tej prostopadłej koła o rozmiarach zależących od tego kąta. Mówimy w takim przypadku, że bąk precesuje wokół prostej prostopadłej do podłoża. Przyczyną precesji jest niezerowy moment sił jaki w takim przypadku tworzy siła ciężkości bąka F i reakcja podłoża S (siły te równoważą się gdy bąk puszczony jest w ruch obrotowy dokładnie w pozycji pionowej, patrz Rys. 7 po lewej stronie).

Rysunek 7: Po lewej stronie obrót bąka bez precesji, po prawej precesja bąka - oś obrotu przesuwa sie po powierzchni stożka, a jej końcowka zatacza koło precesyjne.

Podobnie jest w przypadku precesji Ziemi. Ale tym razem zjawisko to wywołane jest grawitacyjnym przyciąganiem Słońca i Księżyca. Rysunek 8 przedstawia schematycznie zjawisko precesji i nutacji osi Ziemi. Siły grawitacyjnego przyciągania F1 i F2 wywierane przez Słońce na Ziemię usiłują ustawić równik Ziemi w płaszczyźnie ekliptyki, nachylonej w stosunku do równika pod kątem około 23°5. Jeżeli wyobrazimy sobie, że siły F1 i F2 spowodowane są oddziaływaniem Księżyca, to ich działanie ma na celu doprowadzenie do zrównania płaszczyzny równikowej Ziemi z płaszczyzną orbity Księżyca. Ale orbita Księżyca nie zachowuje stałego położenia w przestrzeni tylko podlega szybkiemu ruchowi precesyjnemu spowodowanemu przez przyciąganie grawitacyjne Ziemi i Słońca. W wyniku tego, w swoich skrajnych położeniach orbita Księżyca nachylona jest raz pod kątem +5°9', a po 18.6 latach, pod kątem –5°9' do ekliptyki.
Wypadkowy ruch precesyjny osi obrotu Ziemi odbywa się wokół osi ekliptyki . Ruch ten nazywamy precesją lunisolarną. Jest on bardzo powolny, pełen obieg precesyjny osi Ziemi wokół osi ekliptyki trwa około 26000 lat.
Zmieniające się nachylenie orbity Księżyca powoduje tzw. nutację osi obrotu Ziemi. Jest to sinusoidalny ruch nałożony na koło precesji, tak jak wskazuje Rys. 8.

Zmiana położenia osi obrotu Ziemi wpływa na zmianę położenia punktu Barana. Przypomnijmy, że oś Ziemi jest utożsamiana z osią z układu równikowego, natomiast oś x układu równikowego skierowana jest do punktu Barana. Gdy położenie osi z ulega zmianie na skutek precesji i nutacji to równocześnie zmienia się położenie osi x, a tym samym położenie punktu Barana. Punkt Barana, wskutek precesji, cofa się po ekliptyce z prędkością około 50" rocznie i pełnego obiegu ekliptyki dokonuje raz na 26000 lat.

Od punktu Barana liczymy rektascensję, a więc precesja i nutacja zmieniają współrzędne równikowe obiektów na sferze niebieskiej.

Paralaksa

Obserwatorowi na Ziemi patrzącemu w niebo wydaje się, że wszystkie gwiazdy umieszczone są w jednej odległości, na tzw. nieboskłonie. Tymczasem, gwiazdy i inne obiekty astronomiczne znajdują się w bardzo różnych odległościach od nas, ale nasze oko jest tak zbudowane, że nie umiemy zauważyć tych różnic.

Dla gwiazd znajdujacych się bliżej Ziemi łatwo jest zaobserwować zjawisko zwane paralaksą.
Na skutek ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca, gwiazda G (rys.9), oglądana z trzech położeń Ziemi na orbicie (Z1; Z2; Z3) widoczna jest w trzech różnych miejscach na sferze, przy czym położenia te leżą na małej elipsie będącej odwzorowaniem orbity ziemskiej. Wewnątrz elipsy znajduje się punkt H zwany heliocentrycznym miejscem gwiazdy. W tym punkcie gwiazda G byłaby widoczna dla obserwatora znajdującego się na Słońcu.

Paralaksę definiujemy jako kąt, pod którym widoczna jest z gwiazdy półoś wielka orbity Ziemi (na rys.9 kąt p).

Kąt p wyznaczany jest z obserwacji. Znając go można w prosty sposób obliczyć odległość gwiazdy.

gdzie d jest odcinkiem łączącym punkt G z Ziemią, a r jest półosią wielką Ziemi (na rys.9 np. odległość Słońce - Z1). Wzór ten upraszcza się, gdy r wyrazimy w jednostkach astronomicznych r = 1 jedn. astr.:

Otrzymujemy w ten sposób odległość d wyrażoną w jednostkach astronomicznych. Innymi jednostkami długości, używanymi w astronomii, są parsek i rok świetlny. Jeden parsek to taka odległość, z jakiej gwiazda "widzi" półoś orbity Ziemi pod kątem 1" Inaczej mówiąc, gwiazda znajduje się w odległości 1 parseka, gdy jej paralaksa wynosi 1". Natomiast rok świetlny to odległość jaką musi pokonać światło w ciągu jednego roku.

Paralaksy są bardzo małymi kątami. Paralaksa Słońca wynosi 8"8, natomiast parala innych gwiazd są mniejsze niż 1" [najbliższa gwiazda Proxima Centauri ma paralaksę równą 0"76 (około 4.3 lat świetlnych)]. Odległości do dalekich gwiazd wyznacza się innymi metodami, np. z przesunięć linii widmowych, gdyż ich paralaksy są tak małe, że nie można ich zmierzyć.
Zjawisko paralaksy jest dowodem na ruch orbitalny Ziemi. Z powodu paralaksy współrzędne równikowe wszystkich gwiazd zmieniają się w cyklu rocznym.

Rys. 10 - objaśnienie: Aberracja światła, kierunki Z1O1; Z2O2 wyobrażają kolejne ustawienia lunety przemieszczającej się wraz z obserwatorem i Ziemią

Aberracja światła

Aberracją nazywamy zmianę kierunku widzenia ciała niebieskiego na sferze spowodowaną ruchem obserwatora.
Punkty Z1; Z2... (Rys. 10) wyobrażają kolejne położenia obserwatora w kolejnych momentach czasu t1; t2 itd. (dla niewielkich odcinków czasu orbitę Ziemi można przybliżyć linią prostą. Gdyby Ziemia była nieruchoma, wówczas aby zobaczyć dany obiekt należałoby ustawić lunetę równolegle do promieni światła przez niego wysyłanych, np. w chwili t2 wzdłuż linii Z2O1. Ponieważ Ziemia porusza się po orbicie wokół Słońca z prędkością ok. 30 km/s następuje zjawisko składania prędkości i lunetę w rzeczywistości ustawiamy wzdłuż kierunku będącego wypadkową kierunku prędkości Ziemi i kierunku prędkości światła, czyli w momencie t2 wzdłuż linii Z2O2.

Refrakcja

Atmosfera Ziemi powoduje zmianę kierunku promieni świetlnych. Zjawisko to nazywamy refrakcją.
Refrakcja wpływa przede wszystkim na wysokość, lub mówiąc inaczej, na odległość zenitalną ciał obserwowanych na niebie. Wskutek załamywania światła przez warstwy atmosfery ciała te wydają się być wyżej na niebie (większa wysokość). Na Rys. 11 wysokość rzeczywista h gwiazdy G jest mniejsza niż spowodowana refrakcją pozorna wysokość h'.
Gdy dolny brzeg tarczy Słońca lub Księżyca dotyka horyzontu, to ciała te faktycznie znajdują się już poniżej horyzontu, bo refrakcja jest o kilka minut łuku większa niż średnice kątowe Słońca i Księżyca.

Największy wpływ refrakcji na pozorną zmianę wysokości jest właśnie w pobliżu horyzontu, gdyż światło musi dłużej przechodzić przez gęstsze warstwy atmosfery, przez co jego kąt załamania jest większy. Refrakcja przyspiesza wschód Słońca, Księżca i gwiazd i opóźnia ich zachód; wydłuża więc długość dnia.

Rysunek 11: Refrakcja astronomiczna - ze względu na załamanie promieni w atmosferze wydaje się, że gwiazda świeci z kierunku G', a nie z kierunku G.